Bijzonder, toch? Een dag waarop het gepermitteerd is om elkaar bij de neus te nemen. 1 april geldt als een dag waarop je extra uit je doppen moet kijken: het gevaar om bedot te worden loert overal. En dat al eeuwenlang.

De Fransen hebben het over de ‘poisson d’avril’, de Duitsers over ‘in den April schicken’ of ‘Narrentag’ en de Engelsen over ‘All Fools’ Day'. 1 april is dus die ene dag per jaar waarop je best twee keer nadenkt voor je meegaat in onbekende avonturen. Want hoe onschuldig het ook lijkt – een vreemd bericht, een ongewone vraag, een ‘goedbedoelde’ opdracht – de kans is groot dat iemand je (al dan niet subtiel) beetneemt. Al eeuwenlang is deze dag het speelterrein van grappenmakers, foppers en creatieve bedriegers.

Een traditie met vele wortels

Waar ‘1 april’ precies vandaan komt, is voer voor discussie. Soms wordt gewezen op het uitbundige Indiase Holi Phagwa-feest, waar men elkaar eind maart graag voor de gek houdt. Andere bronnen stippen het Romeinse Quirinalia-feest aan, waarbij slaven met allerlei (valse) boodschappen op pad werden gestuurd.

Een van de meest aannemelijke verklaringen ligt dichter bij vandaag: de invoering van de gregoriaanse kalender in 1582. Die nieuwe jaarkalender werd afgekondigd door paus Gregorius XIII met de bul Inter gravissimas. Een van de belangrijkste gevolgen hiervan was de ‘verplaatsing’ van het nieuwjaarsfeest. In de juliaanse kalender werd dat steevast gehouden op 1 april. Door de nieuwe regeling werd het feest vier maanden vervroegd en voortaan gehouden op de dag waarop het in de westerse wereld nog steeds gebeurt: 1 januari.

Gebieden waar de protestanten de dienst uitmaakten, verwierpen echter de nieuwe jaarindeling. Zij bleven vasthouden aan het oude systeem, wat aanvankelijk voor heel wat verwarring en vervolgens voor hilariteit zorgde. Meer en meer stak men de draak met de ‘julianen’. Ze werden bestookt met nepwensen of fopcadeautjes. Zo groeide naar verluidt de gewoonte om op 1 april mensen ‘op te sturen’ – met nepopdrachten of -berichten.

Van palingpootjes tot aluminiumfolie

De klassieke 1 aprilgrap is dus geen talige grap, maar een actie: iemand wordt op pad gestuurd om iets te halen, te kopen of te doen dat niet bestaat. Grappen op 1 april overstijgen het mechanisme van de gewone grap, die functioneert via een opeenvolging van informatie of ingenieuze woordspelletjes. Doorgaans is een 1 aprilgrap een practical joke, waarbij het slachtoffer iets moet doen. De aprilgek wordt uitgestuurd om iets te zoeken of te halen dat niet bestaat, zoals ‘palingpootjes’, ‘muggenvet’, ‘abernikskes’ of ‘droog zaad’. Een klassieker is dat kinderen met de koffiemolen des huizes naar de molenaar werden gestuurd om de ‘maalstenen’ van hun koffiemolen te laten slijpen of om te vragen naar een ‘steenschaar’.

‘1 april’ is dan zowel de uitroep die volgt bij het begrijpen (of etaleren) van het bedrog, als de aanduiding van de traditie en de datum zelf.

Vandaag hebben de media het voortouw genomen in het bedenken en verspreiden van aprilvissen. Daarnaast wordt deze traditie ook in besloten kring, ver weg van het publieke forum, beleefd. 1 aprilgrappen zijn sinds de jaren 1970 steevast voorpaginanieuws op 2 april. Opvallend is dat de grappen steeds ingenieuzer en professioneler worden en zelfs commercieel geëxploiteerd. Internetbedrijfjes zoals April’s Fools’ Day bieden producten en diensten aan om vrienden, kennissen en collega’s in het ootje te nemen.

Een beroemd voorbeeld uit de media is het 'spaghetti-oogstfeest’ in Zwitserland, waar spaghetti – dankzij het milde klimaat – aan de bomen groeit, gebracht door de BBC in 1957. In de jaren 1950 was pasta nog een exotische delicatesse in het Verenigd Koninkrijk, die de meeste mensen kenden als kant-en-klare maaltijd uit een blikje. Honderden kijkers belden ’s anderendaags naar de BBC voor meer uitleg.

In 1971 meldde het Nederlandse NOS-Journaal dat op 1 april een grote landelijke actie zou worden gehouden om ‘zwartkijkers’ op te sporen: mensen die hun kijk- en luistergeld niet hadden betaald. Controleurs zouden met een scanner door de straten rijden om overtreders te betrappen. “Of daar niets tegen te doen zou zijn?”, vroeg een journalist. “Nee,” was het antwoord van een controleur, “alhoewel … als je je televisietoestel in aluminiumfolie zou wikkelen, kan de voorbijrijdende controledienst met hun scanner niets uitrichten.” De volgende dag was alle aluminiumfolie in de winkels binnen enkele uren uitverkocht. Enzovoort.

Afbeelding

Gezette grappen – aprilstreken in historische kranten

Voor de digitale tentoonstelling Gezette grappen – aprilstreken in historische kranten duikt Bibliotheek Hasselt Limburg in een verrassend speels stukje krantenerfgoed. Rond 1 april verschenen er namelijk al eeuwenlang luchtige, soms ronduit misleidende berichtjes in de krant, een traditie die duidelijk van alle tijden is. Opvallend is dat veel van deze grappen uit buitenlandse kranten werden overgenomen, wat doet vermoeden dat redacties graag een veilige afstand bewaarden tussen grap en lezer. In de tentoonstelling ontdek je een selectie van deze historische aprilgrappen, die niet alleen tonen hoe humor werkte in het verleden, maar ook hoe nieuws en verbeelding soms speels door elkaar liepen. Dankzij de digitalisering van kwetsbare kranten (die vandaag bijna uit elkaar vallen) zijn deze verhalen opnieuw toegankelijk via hetarchief.be. Die zoekbare databank maakt het mogelijk om zelf op ontdekking te gaan: van ernstige berichtgeving tot verborgen humor, en alles daartussenin. Een vrolijke en tegelijk fascinerende inkijk in hoe mensen vroeger werden verrast en soms ook beetgenomen.

Meer weten?

• Beluister de Radio 1-uitzending Het uur van de waarheid over 1april.
• Beluister de podcast Ik zie, ik zie, filosofie met onderzoekster Anke Lion.
• Lees het artikel in faro | tijdschrift over cultureel erfgoed, 3(2010)1, ‘Aprilt u mee? Over vissen en spaghetti die aan bomen groeit’

Afbeeldingen:

• Harlekijn en Colombine, Franz Graf von Pocci, 1843-ca. 1920. Collectie Rijksmuseum via Rijksstudio, RP-P-OB-201.348, publiek domein / Een ticket voor de jaarlijkse 'leeuwenwassing' in de Tower of London op woensdag 1 april 1857. Onbekende auteur, publiek domein via Wikimedia Commons​​​​​​​
• Een knipsel van een krantenartikel uit 1909. Een nieuwsgierige postbode sleept een heel dorp mee in een aprilgrap. Een volgeladen trein later lijkt het luchtschip... een luchtschip! Bibliotheek Hasselt Limburg  | hetarchief.be