Samen met de opkomst van het internet ontstond ook het begrip 'viraal'. Ook in Vlaanderen circuleren verschillende filmpjes die het web rondgestuurd werden, en zo hun plaats wisten te veroveren in het collectieve geheugen. Denk bijvoorbeeld aan “’t is cara, trut”, de rijkunsten van Jozef of recenter het filmpje van de man met de Jonagolden.

Tekst: Jannes Van Herck, masterstudent Publieksgeschiedenis (UGent), tijdens zijn stage bij FARO in het kader van Erfgoeddag.

Wanneer is iets viraal?

Om te bepalen of een video echt 'viraal' kan genoemd worden, gebruiken we de definitie van geschiedfilosoof Maël Pégny. Die luidt als volgt: "Veel mensen sturen op een korte termijn een specifiek digitaal informatie-item door, dat zich verspreidt buiten hun sociale netwerk, wat een sterke versnelling in het aantal mensen die blootgesteld worden aan de boodschap tot gevolg heeft." (Valérie Schafer en Fred Pailler, Online Virality: Spread and Influence. Studies in Digital History and Hermeneutics 9, De Gruyter, 2024, p. 30.)

Daaruit volgen drie criteria:

• een snelle verspreiding binnen een korte termijn,
• verspreiding buiten het eigen sociale netwerk,
• een groot bereik, of: veel blootgestelde mensen.

Deze criteria vormen het kader waarmee de geselecteerde fragmenten worden bekeken.

Drie fragmenten onder de loep

1. Bijstand

In Het leven zoals het is: Politie volgde een cameraploeg de Antwerpse politie tijdens hun dagelijkse werking. In dit fragment uit 1999 zien we hoe een dronken man door twee inspecteurs uit zijn auto wordt gehaald en tegenstribbelt. Zijn uitspraken worden tot op vandaag herhaald.

Het fragment kreeg een tweede leven toen het in 2006 op YouTube verscheen, waar het ongeveer 300.000 weergaven haalde. Een versie uit 2009 benaderde het half miljoen. Ook nadien bleef het fragment opduiken: in 2018 plaatste de VRT het op Facebook en in 2020 werd het opgenomen in een Throwback Thursday-reeks van Humo. Uitspraken uit het fragment vonden zelfs hun weg naar merchandising, zoals T-shirts en hoodies.

Viraal?
Hoewel het fragment buiten zijn oorspronkelijke context trad en een groot publiek bereikte, is het moeilijk om hier van een virale video te spreken. De verspreiding verliep traag en was gespreid over een lange periode van ongeveer vijftien jaar, zonder duidelijk piekmoment. Daardoor spreken we hier niet echt van een virale video.

Grappig
De humor zit in een combinatie van factoren: de dronkenschap van de man, zijn verlies van controle en het Antwerpse dialect. Die elementen zorgen voor onverwachte en ongepaste uitspraken die blijven hangen en herhaald worden.

2. De dronken visser

Deze video toont Andy Timmermans, bijgenaamd ‘Den Black’, tijdens een viswedstrijd in Ninove in de zomer van 2014. Door overmatig drankgebruik valt hij in de vijver. Het fragment werd uitgezonden door de lokale zender Ninoftv en verspreidde zich vervolgens online.

Eén versie behaalde 2,4 miljoen weergaven op YouTube, een andere meer dan 300.000. Onder de video’s verschijnen ook Engelstalige reacties en ondertitels, wat wijst op een internationale verspreiding.

Viraal?
Ja, deze video voldoet wel aan de drie criteria. Hij verspreidde zich snel, bereikte een groot publiek en ging duidelijk verder dan het oorspronkelijke sociale netwerk. Een nieuwsartikel uit 2015 vermeldt dat het filmpje al in de zomer van 2014 meer dan een miljoen keer bekeken werd. Dit wijst op een duidelijke piek in korte tijd.

Grappig
Net zoals in het vorige fragment spelen dronkenschap en dialect een grote rol. De uitspraken van de man zijn op zichzelf al opvallend, maar krijgen extra kracht door de opbouw naar het moment waarop hij in het water valt. Dat element van slapstick versterkt het komische effect.

3. "Die sauzen hier"

In dit fragment zien we hoe een vrouw haar ongenoegen uit over een onvolledige bestelling in een fastfoodrestaurant in Sint-Niklaas. Een omstaander filmde het incident en plaatste het op TikTok, waar het in oktober 2020 snel verspreid werd. De video werd opgepikt in nieuwsartikels en inspireerde verschillende navolgingen, waarbij mensen de scène nabootsten of de audio hergebruikten.

Viraal?
Hoewel exacte cijfers moeilijk te achterhalen zijn, wijzen de snelle verspreiding, de mediabelangstelling en het hergebruik van de video op viraliteit. Het fragment bereikte snel een groot publiek buiten het oorspronkelijke netwerk. Tegelijk toont het hoe vluchtig viraliteit kan zijn: de aandacht piekte snel, maar verdween ook weer relatief snel.

Grappig
De humor zit in het extreme controleverlies en de disproportionele reactie op een alledaagse situatie. Daarnaast speelt taal opnieuw een rol: de combinatie van tussentaal, regionaal accent en specifieke uitdrukkingen draagt bij aan de herkenbaarheid en het komische effect.

Virale humor?

Uit de analyse komen enkele terugkerende elementen naar voren. Video’s hebben meer kans om gedeeld te worden als ze situaties tonen waarin iemand:

• onder invloed is,
• de controle verliest,
• dialect spreekt of een taal niet volledig beheerst,
• onverwachte of ongepaste uitspraken doet.

Die elementen zorgen ervoor dat een moment loskomt van zijn oorspronkelijke context en makkelijk herhaald wordt.

Evoluties in verspreiding

Daarnaast tonen de voorbeelden ook een evolutie in hoe video’s zich verspreiden:

• Vóór 2007: opname via televisie, trage online verspreiding.
• Vanaf YouTube en Facebook: snellere en bredere circulatie.
• Na 2018 (TikTok): zeer snelle verspreiding, maar ook snelle vergetelheid.

Viraliteit blijkt dus sterk afhankelijk van het medialandschap waarin een video circuleert.

Erfgoed in beweging

Hoe gaan we om met dit soort digitaal, vaak vluchtig materiaal in een erfgoedwerking? Virale video’s worden zelden bewust bewaard, terwijl ze wel een breed gedeeld referentiekader vormen. Daardoor zijn ze kwetsbaar, maar ook waardevol.

Door ze te verzamelen, te duiden en kritisch te benaderen, kunnen erfgoedorganisaties bijdragen aan het bewaren van deze alledaagse digitale cultuur, als bron die toont hoe humor circuleert en betekenis krijgt.

Besluit

Ook in Vlaanderen gingen heel wat grappige video’s onbedoeld het internet rond en kregen zo een plaats in het collectieve geheugen. Niet al die fragmenten zijn viraal in de strikte zin van het woord: sommige verspreiden zich langzaam en blijven lang circuleren, andere pieken snel maar verdwijnen daarna weer. 

Wat ze wel gemeen hebben, zijn een aantal terugkerende elementen zoals controleverlies, taalgebruik en onverwachte situaties. Binnen het thema HAHA Humor tonen deze video’s dat humor niet alleen gemaakt wordt, maar ook ontstaat in spontane momenten die achteraf gedeeld en herhaald worden.

Nawoord: onderzoek en voorbeelden

Jannes verzamelde een vijftigtal voorbeelden van dit ‘viraal erfgoed’. Die selectie kwam niet toevallig tot stand, maar groeide uit een combinatie van persoonlijke herkenning en verder onderzoek. In eerste instantie selecteerde hij video’s die op basis van eigen aanvoelen als viraal konden worden beschouwd. Die subjectieve selectie werd vervolgens getoetst en uitgebreid aan de hand van verschillende indicatoren: het aantal weergaven op diverse platformen, de aanwezigheid van de fragmenten in nieuwsartikelen en hun circulatie in compilatie- en reactievideo’s.

Deze zoektocht had ook een bijkomend effect: via aanbevelingen en hergebruik kwamen nieuwe fragmenten in beeld die aanvankelijk niet in de selectie zaten. Zo ontstond geleidelijk een bredere lijst die een beter beeld geeft van wat in Vlaanderen als viraal video-erfgoed kan worden beschouwd.

De afbakening van die lijst gebeurde bewust. De fragmenten waren niet bedoeld om grappig te zijn en niet gemaakt om online te verschijnen en vaak zelfs niet met de intentie om gefilmd te worden. Parodieën, sketches en fragmenten uit humoristische televisieprogramma’s werden daarom niet opgenomen. Ook de vele klassiekers uit Man bijt hond bleven buiten beschouwing, net omdat ze binnen een geproduceerd format tot stand kwamen.

Wat deze selectie typeert, zijn spontaniteit en onverwachtheid. Tot slot koos Jannes er bewust voor om de focus te beperken tot Vlaanderen. In Nederland is het fenomeen van dergelijke internetfiguren namelijk een genre op zich, wat de insteek van deze blog te ver zou doen uitwaaieren.

Vanuit deze lijst stellen zich twee centrale vragen: kan je deze fragmenten effectief als viraal beschouwen? En wat maakt ze precies zo grappig?

Foto: Mensen bekijken videofilms in de bibliotheek van Haifa University, jaren 80. University of Haifa Younes & Soraya Nazarian Library via Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0